Waarom contextsommen meer zijn dan een verhaaltje met cijfers

De uitdaging van contextsommen
Contextsommen vormen inmiddels een vast onderdeel van zowel het rekenonderwijs als de toetsing daarvan. Bij een contextsom wordt een rekenvraagstuk geplaatst binnen een herkenbare, alledaagse situatie. Van leerlingen wordt verwacht dat zij de context en eventuele afbeeldingen interpreteren om te bepalen welke berekening nodig is.

Uiteindelijk moeten ze de zogenaamde ‘kale som’ uit de situatie afleiden. Juist dit proces – het vertalen van een realistische situatie naar een rekenkundige bewerking – blijkt voor veel leerlingen een uitdaging. Tegelijkertijd sta je als leerkracht ook voor de opgave om leerlingen de juiste strategieën en vaardigheden aan te leren, zodat ze contextsommen met meer begrip en vertrouwen kunnen oplossen.

Het drieslagmodel als kompas

‘De methode waarmee wij werken biedt te weinig contextsommen aan.’

Het is een uitspraak die ik regelmatig hoor van leerkrachten. Tot op zekere hoogte kan ik me daarin vinden, wanneer je de opgaven uit de methode vergelijkt met de vraagstelling in LVS-toetsen en de doorstroomtoets. Ik nodig je uit om ook kritisch te kijken naar je eigen didactisch handelen.

Bij contextsommen gebruik ik het drieslagmodel als uitgangspunt. Wanneer we kritisch durven te kijken naar de dagelijkse rekenpraktijk, zien we vaak dat de meeste aandacht uitgaat naar de onderste as van het model: het uitvoeren. De focus ligt dan op het aanleren van een strategie en het correct uitrekenen van de som. Hoewel dat een belangrijk onderdeel van rekenonderwijs is, helpt het leerlingen onvoldoende om vaardig te worden in het oplossen van contextsommen. Om contextsommen succesvol aan te pakken, moeten leerlingen leren betekenis te geven aan de context en deze te vertalen naar een passende bewerking. Dit proces bevindt zich op de rechter schuine as van het drieslagmodel.

Daarnaast is het belangrijk dat leerlingen kunnen terugkijken op hun aanpak en uitleggen hoe zij tot een oplossing zijn gekomen; de linker schuine as. Juist deze onderdelen krijgen in de praktijk vaak minder aandacht. Dit vraagt ook iets anders van jou als leerkracht. Het gaat niet alleen om het voordoen van een procedure of het uitleggen van een strategie. Er wordt van jou gevraagd om het denkproces achter het oplossen van contextsommen expliciet te maken.

Door hardop denkend voor te doen hoe je betekenis verleent aan een context en door gerichte begripsvragen te stellen, leren leerlingen stap voor stap hoe zij vanuit een situatie kunnen komen tot een passende rekenbewerking.

Belangrijke voorwaarden
Naast het ontwikkelen van strategieën voor het oplossen van contextsommen, is het belangrijk om zicht te hebben op de mate waarin leerlingen de onderliggende rekenbewerkingen geautomatiseerd hebben. Wanneer de basisbewerkingen niet vlot kunnen worden opgeroepen, wordt het werkgeheugen zwaar belast. Hierdoor blijft er minder mentale ruimte over om de context van de opgave te begrijpen en te vertalen naar een passende bewerking. Je kunt dit vergelijken met het bouwen van een huis: als er stenen ontbreken, ontstaat er geen stevig fundament. Op dezelfde manier kunnen leerlingen moeilijk vaardig worden in het oplossen van contextsommen wanneer essentiële rekenvaardigheden nog onvoldoende beheerst worden. Een stevige basis in de basisbewerkingen is daarom een belangrijke voorwaarde voor succes.

Een andere uitdaging waar veel leerkrachten mee te maken hebben, is de beperkte woordenschat van leerlingen. Het begrijpen van contextsommen vraagt namelijk niet alleen om rekenvaardigheden, maar ook om taalvaardigheid. Leerlingen moeten de gebruikte woorden en begrippen begrijpen om de situatie goed te kunnen interpreteren. Je kunt hierop inspelen door expliciet aandacht te besteden aan moeilijke woorden, rekenbegrippen regelmatig terug te laten komen en rekentaal bewust te integreren in de dagelijkse rekeninstructie. Daarnaast is het belangrijk dat binnen de school een gezamenlijke taal wordt gesproken. Wanneer alle leerkrachten dezelfde rekenbegrippen en formuleringen hanteren, vergroot dit de herkenbaarheid en het begrip bij leerlingen.

Van inzicht naar praktijk
Dit klinkt als een mooi theoretisch verhaal, maar hoe je dat dan in de klas? Welke concrete hulpmiddelen kun je inzetten om leerlingen vaardiger te maken in het oplossen van contextsommen?

Een effectief en direct toepasbaar hulpmiddel is het werken met een stappenplan. Een helder stappenplan ondersteunt leerlingen bij het systematisch analyseren en oplossen van contextsommen. Het biedt houvast tijdens het denkproces en helpt hen om stap voor stap van de context naar de juiste bewerking te komen.

Om het maximale effect te bereiken, is het belangrijk dat binnen de school één gezamenlijk stappenplan wordt gehanteerd. Wanneer leerlingen in verschillende groepen steeds dezelfde aanpak en terminologie tegenkomen, ontstaat herkenning en routine. Hierdoor kunnen zij zich beter richten op het begrijpen en oplossen van de opgave, in plaats van op de vraag welke aanpak van hen wordt verwacht.

Stappenplan

• Start met het hardop lezen van de context, waarbij leerlingen actief meelezen.
• Bespreek vervolgens welke woorden, begrippen of onderdelen van de situatie nog onduidelijk zijn. Als leerkracht kun je deze onduidelijkheden verhelderen door moeilijke (reken)begrippen expliciet uit te leggen, leerlingen met elkaar te laten overleggen of gerichte vragen te stellen over de betekenis van de context.
• Lees daarna de context opnieuw en laat leerlingen de informatie markeren die relevant is voor het rekenvraagstuk. Het doel van deze stap is dat leerlingen leren onderscheid te maken tussen belangrijke en minder belangrijke informatie.
• Op basis van de gemarkeerde gegevens bepalen zij vervolgens welke bewerking of som nodig is om het probleem op te lossen.
• Voordat de berekening wordt uitgevoerd, maken leerlingen – waar mogelijk – eerst een schatting van het antwoord.
• Deze schatting helpt hen niet alleen om na te denken over de grootte van de uitkomst, maar vormt ook een belangrijk hulpmiddel bij de controle achteraf.
• Na het maken van de schatting rekenen leerlingen de som uit.
• Tot slot controleren zij hun antwoord door dit te vergelijken met de gemaakte schatting en te beoordelen of de uitkomst logisch is binnen de context van de opgave. Op deze manier wordt niet alleen aandacht besteed aan het vinden van het juiste antwoord, maar ook aan het reflecteren op het gevolgde denkproces.

Tot slot
Ben je enthousiast geworden om aan de slag te gaan met de verschillende tips en ben je nieuwsgierig geworden naar het stappenplan? Stuur dan een e-mail naar Arjan Landman via alandman@centraalnederland.nl en ontvang gratis het stappenplan.

Bronnen
• Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (2006). Den Haag: DeltaHage.
• Ros, B., Hickendorff, M., Keijzer, R., & Van Luit, H. (2022). Leer ze rekenen. Praktische inzichten uit onderzoek voor leraren basisonderwijs. Meppel: Ten Brink.
• Ruijssenaars, A. J. J. M., Van Luit, J. E. H. Van Lieshout, E. C. D. M., & Kroesbergen, E. H. (2021). Handboek dyscalculie en rekenproblemen. Een dynamisch ontwikkelingsperspectief. Rotterdam: Lemniscaat.
• Schmeier, M. (2021). Sommen uit het echte leven. Contextopgaven onderwijzen. JSW, 6, 18-22.
• Wijzer over de basisschool (2020). Redactiesommen, hoe kun je als ouder je kind helpen?
• Wong, T. T.-Y., & Ho, C. S.-H. (2017). Component processes in arithmetic word-problem solving and their correlates. Journal of Educational Psychology, 109, 520-531.